PDA

View Full Version : Cúng Giỗ Và Thờ Phụng Tổ Tiên


theanh
29-06-2006, 06:23 PM
Cúng Giỗ Và Thờ Phụng Tổ Tiên
Kính Tặng Huynh Cự Môn ( Bài này đệ sưu tập được trên Net - "mượn hoa cúng Phật" kính Huynh và các bạn thưởng lãm mong Huynh cho bổ sung thêm vài điều )~*~
Theo tục lệ, ngày giỗ là "chung thân chi tang" có nghĩa là ngày tang trong suốt cả ðời ngýời. Mỗi nãm vào ðúng vào ngày chết của một ngýời là một lần giỗ cho nên ngýời xýa thýờng quan trọng ngày cúng giỗ ông bà cha mẹ.
Những gia ðình sung túc thýờng làm lễ cúng tiên thýờng vào ngày hôm trýớc ðể yết cáo tổ tiên và cáo tri ngýời ðýợc làm giỗ. Lễ cúng này vào buổi chiều. Nhiều nhà có hýõng hỏa, lợi nhuận hay kỵ ðể làm giỗ thì anh em bà con thân thích ðến cúng tiên thýờng xong, ðêm ở lại chầu chực gia tiên ðể qua ngày hôm sau làm lễ bái chính giỗ. Lệ thýờng ngýời ta làm giỗ lớn với bậc sinh thành, rồi mỗi ðời trở lên ðýợc làm kém ði. Chẳng hạn nhý giỗ các cụ, kỵ xa ðời cùng là những ngýời thân thuộc nhýng không quan trọng về huyết thống trong gia ðình nhý chú bác, cô dì không có con cháu giỗ quảy mà mình phải thay thế thì làm giỗ ðõn giản, không có mời khách khứa gọi là "giỗ giúi".
Theo tục lệ, cho dầu làm tiệc lớn mấy ði chãng nữa, bữa cúng cũng phải có chén cõm xới ðầy có ngọn, úp lồng một cái chén khác lên trên gọi là chén cõm lồng cùng trứng gà luộc ðã bóc vỏ dẹt ra trên đĩa với một ít hột muối. Vì thế mới có tên cúng giỗ là "cúng cõm". Những khách khứa cùng bà con thân thích, trýớc khi ngồi vào bàn, ván ãn giỗ phải làm lễ dâng cúng với những lễ vật mình ðem tới và lạy trýớc bàn thờ xong ðã.
Trên bàn thờ ðèn nhang ðã ðýợc thắp từ trýớc khi các thức ãn ðýợc bày lên.
Gia trýởng phục sức chỉnh tề, có khi mặc áo thụng, chú trọng xem xét và rà soát lại các lễ vật có ðầy ðủ rồi mới býớc vào chiếc chiếu trải trýớc bàn thờ, lễ bốn lạy, quỳ xuống, hai tay chắp lại vòng ngang trán. Một trong hai ngýời chấp sự, thýờng là em hay con cháu gia trýởng, ðứng hai bên bàn thờ, lấy ba nén hýõng châm lửa thắp, ðýa cho gia trýởng vái một vái dài rồi trao lại ðem cắm lên bát hýõng. Ngýời chấp sự thứ hai mở nút bình rýợu, rót rýợu lên ba chén ðể trên ðài, xong ðâu vào ðó rồi gia trýởng làm lễ khấn. Lời khấn có những ðặc ðiểm sau:
1. Cáo tri ðịa ðiểm hành lễ, từ nýớc trở xuống xã thôn.
2. Nói rõ con cháu, liên hệ gia đình làm lễ cúng với các món cỗ bàn, dâng lên hýõng hồn ai có tên gì, từ trần ngày tháng nãm, chôn ở ðâu.
3. Mời ngýời có tên giỗ về hýởng, chứng tri lòng thành và phù hộ cho con cháu ðýợc mọi sự tốt lành.
4. Cũng mời tất cả các vị tổ, ðọc rõ tên, cùng thân thuộc nội ngoại đã quá vãng cùng về hýởng lễ cúng.
Khấn xong, gia trýởng cúi xuống, lễ nốt một nữa lạy nữa rồi ðứng lên vái ba vái rồi lùi ra. Tiếp sau ðó là những ngýời trong họ tộc, theo thứ tự quan trọng và hạng bậc vào làm
lễ với bốn lạy ba vái. Nếu là lễ tế, thì theo tục lệ tế lễ thần thánh, tế tổ tiên... có ghi các nghi tiết ðýợc sắp xếp một cách quy củ trang trọng. Trýớc bàn thờ chính có trải bốn chiếc chiếu. Hai bên chiếu trải, bên phải bàn thờ có án ðể rýợu và ðèn nến, bên trái có án ðể ðài rýợu và khay trà. Nghi tiết ðầy ðủ thýờng ðýợc áp dụng trong một cuộc tế lớn trong làng xã hay gia đình Phật giáo và Khổng giáo gồm có các thủ tục ðại cýõng, ghi theo thứ tự tờ xýớng lễ nhý sau:
1. Hành Tế Thánh ðại lễ, chấp sự giả các tý kỳ sự (Bắt ðầu tế Thánh, các vị chấp sự phải liệu việc của mình).
2. Khõi chung cổ (Ðánh chuông trống thýờng là ba hồi).
3. Nhạc công tấu nhạc (phýờng bát âm cử nhạc).
4. Thuế cân, nghệ quán tẩy sõ (Các vị dự tế rửa tẩy, lau tay).
5. Chánh tế viên tựu vị (Vị chánh tế vào ðứng ở chiếu thứ ba).
6. Bồi tế viên tựu vị (Các vị bồi tế vào ðứng ở chiếu thý tý).
7. Cử soát tế vật (Hai ngýời chấp sự cầm ðèn ðýa cho vị chánh tế ði kiểm soát các lễ vật coi nhý có sõ suất không).
8. Tham thần cúc cung bái (Chủ tế và bồi tế cùng lạy bốn lạy nhịp xýớng theo nhịp xýớng của ngýời xýớng tế: hýng là ðứng dậy, bái là lạy theo lối phủ phục toàn thân).
9. Hành sõ hiến lễ. Chánh tế viên nghệ hýõng án tiền (Làm lễ sõ hiến, vị chánh tế býớc ra ngoài, vòng lên chiếu thứ nhất trýớc hýõng án).
10. Quỵ (Vị chánh tế quỳ xuống).
11. Tiến týớc (Hai chấp sự ðem rýợu ðến quỳ cạnh chủ tế cho chủ tế rót. Chủ tế vái rồi ðýa cho chấp sự ðể lên bàn thờ).
12. Phủ phục, hýng bái (Chủ tế khấu ðầu, lạy hai lạy).
13. Bình thân, phục vị (Chủ tế đi ra, vòng xuống đứng lại ở chiếu thứ ba).
14. Nghệ ðộc chúc sở tại hýõng án tiền (Chủ tế býớc lên chiếu thứ nhất).
15. Quỵ (Chủ tế quỳ xuống).
16. Chuyển chúc (Hai chấp sự lên bàn thờ ðem chúc xuống quỳ bên cạnh chánh tế).
17. Tuyên ðọc (Ngýời ðọc chúc quỳ bên cạnh tuyên ðọc).
18. Phủ phục, hýng bái (Chủ tế khấu ðầu lạy hai lạy).
19. Bình thân, phục vị (Chủ tế về chỗ cũ).
20. Hành Á hiến lễ nghệ hýõng án tiền (Dâng rýợu lần thứ hai nhý lần sõ hiến).
21. Phủ phục, hýng bái (Khấu ðầu lạy hai lạy).
22. Bình thân, phục vị (Chủ tế về chỗ cũ).
23. Hành Chung hiến lễ nghệ hýõng án tiền (Dâng rýợu lần thứ ba).
24. Bình thân, phục vị (Chủ tế về chỗ cũ).
25. Nghệ tộ sở (Chủ tế lên chiếu lần thứ hai chờ lễ tộ sở).
26. Quỵ (Chủ tế quỳ xuống).
27. Tứ phúc tộ (Chấp sự lên bàn thờ lấy khay rýợu thịt ðýợc thần hay gia tiên ban cho chủ tế).
28. Thụ tộ (Chấp sự ðýa khay cho chủ tế. Chủ tế ðón nhận, uống một hớp rýợu týợng trýng). Khay rýợu thịt cho chủ tế mang về sau khi tế xong.
29. Phủ phục, hýng bái (Khấu ðầu lạy hai lạy).
30. Bình thân, phục vị (Chủ tế về chỗ cũ).
31. Bình thân ðiển trà (Chấp sự dâng trà lên bàn thờ).
32. Hành tạ lễ cúc cung bái: (Chủ tế và bồi tế tạ bốn lễ).
33. Bình thân phần chúc (Chủ tế và bồi tế ðứng lui ra ðể ngýời chấp sự ðốt sớ).
34. Lễ tất (Xong lễ, mỗi ngýời vái ba vái).
Trong lễ này có mấy điều chú ý nhý sau:
- Khi chủ tế di chuyển ðổi chỗ trên các chiếu, từ chiếu dýới lên chiếu trên thì phải býớc ra khỏi chiếu rồi býớc lên về phía bên phải của mình, và khi trở xuống cũng býớc ra khỏi chiếu trở về phía bên trái của mình tức là bên phải của bàn thờ.
- Hai ngýời bồi tế ngoài nhiệm vụ phụ giúp chủ tế trong việc hành lễ còn có nhiệm vụ thay thế ngýời chủ tế nếu ngýời này vì bất cứ lý do gì không hành lễ ðýợc.
- Khi ðốt sớ, mọi ngýời dự tế ðều phải ðứng quay mặt và ngó vào chỗ ðốt sớ.

Cách Lễ Lạy
Ngày nay, cách lạy cũng ðã ðýợc giản lýợc, hoặc vì không hiểu ðúng phép ngýời ta hành lễ một cách lấy có với những ðộng tác vô nghĩa. Ðã có xu hýớng thay thế lạy bằng những cái "xá", nhất là những ngýời ãn mặc Âu phục. Rồi ðây, có thể tục lạy sẽ bị bỏ dần và mất hẳn trong mọi lễ nghi trong gia ðình cùng ngay cả ở các ðền chùa. Thiết týởng cũng cần ghi lại một vài nét về tác ðộng của cách lạy với hoài mong lýu lại một chút cõ sở về sau.
Ngýời lạy ðứng thẳng, chắp tay lên cao ngang trán, cong mình xuống, ðặt hai tay vẫn chắp xuống chiếu, cúi rạp ðầu xuống gần bàn tay ðang chắp (ðây là thế phủ phục), cất ðầu vào mình thẳng lên ðồng thời co hai tay vẫn lên chắp trýớc ngực và co ðầu gối bên phải lên, ðặt bàn chân phải lên chiếu ðể sửa soạn ðứng dậy, ðem hai bàn tay vẫn chắp xuống tì vào ðầu gối bên phải mà ðứng lên, chân trái ðang quỳ tự nhiên theo cử ðộng chót này cùng ðứng thẳng lên. Ngýời lạy, trýớc khi khấn ðã lễ bốn lạy, và sau khi khấn từ tý thế quỳ ðứng lên, ðã qua nhý lễ ðýợc một nữa lạy, cho nên ngýời ta thýờng nói là lạy "bốn lạy rýỡi" là vậy.Vãn tế, vãn khấn thật ra chỉ là những lời nói sửa soạn trýớc cho ðýợc nghiêm chỉnh với việc dùng từ ngữ cẩn thận và cách thức kính cẩn trình bày lên các ðấng thần thánh, với tổ tiên trong các lễ tế hay cúng giỗ. Cũng có một số bài ðã trở thành những áng vãn chýõng tuyệt tác, ý nghĩa thâm trầm đýợc làm ra do những vãn tài xuất chúng. Chẳng hạn nhý bài vãn tế tiểu týờng do thi sĩ Tản Ðà làm giúp cho một vị tri huyện tế mẹ ðã ðýợc dẫn ở ðoạn trýớc. Thông thýờng vãn tế, vãn khấn chia làm ba ðoạn chính:

1. Ðoạn thứ nhất gồm có ngày tháng, tên của ngýời ðứng ra chủ ðộng việc cúng tế và nói về lễ vật.
2. Ðoạn thứ nhì gồm tên tuổi, hiệu, thụy các vị ðýợc cúng tế.
3. Ðoạn thứ sau cùng nói rõ mục đích của tế lễ, nhân dịp nào.

Vãn tế thýờng theo một thể riêng nhý thể phú. Vãn khấn có thể viết theo vãn vần, gồm một ðoạn theo thể phú, hoặc bằng vãn xuôi. Vãn khấn cũng nhý vãn tế, khi ngýời hay giỏi chữ Nho thýờng dùng Hán vãn, về sau ngýời ta chuyển sang Việt vãn. Cần nhất là hay, có ý nghĩa và ðýợc ðọc một cách trang trọng. Ðiều cần lýu ý là trong các lễ giỗ kỵ, vãn khấn nên viết sẵn ra giấy. Ngýời chủ lễ ðứng trýớc bàn thờ, vái bốn vái rồi cầm giấy ðýa ra trýớc mặt mà ðọc. Ðọc xong vái nãm cái. Tiếp theo là thân nhân trong gia đình vào lễ theo thứ tự.
Sau ðây là một bài vãn khấn Nôm bằng thõ nhằm mục ðích giúp ðàn bà, trẻ con có thể học và dễ nhớ theo một thức giả xýa làm ra, dùng vào việc cúng lễ gia tiên:
Ngày ... tháng ... nãm (âm lịch), tín chủ là ... tuổi ... sinh quán tại ... trú quán tại ... cùng toàn gia .
Cúc cung bái trýớc bàn thờ,
Kính dâng lễ bạc hýõng hoa rýợu trầu.
Cùng là phẩm vật trýớc sau,
Lòng thành tâm nguyện thỉnh cầu gia tiên.
Cao tằng tổ khảo ðôi bên,
Cao tằng tổ kỷ dýới trên ngýời ngýời.
Cô dì chú bác kính mời,
Ðệ huynh ðồng thỉnh tới nõi từ ðýờng.
Cúi xin hýởng chút lễ thýờng,
Và xin phù hộ khang cýờng toàn gia.

Cẩn cáo
Thức ãn các thứ, nói chung là ðồ lễ dâng cúng gia tiên bao giờ cũng thanh khiết và dành riêng, không ðýợc ðể con cháu ðứa nào ðụng tới. Các thức ãn ðã nấu nýớng xong, phải ðem cúng gia tiên trýớc rồi con cháu mới ðýợc ãn. Cũng nhý lúc ông bà còn sống, ông bà cha mẹ chýa ãn thì con cháu không ðýợc phép ðộng tới.
Ðể tránh tình trạng lỗi lầm do không biết của các cháu nhỏ, các thức ãn nấu nýớng xong phải ðýợc múc ra dành cho việc cúng lễ cho phải phép.
Trong việc cúng ông bà, chẳng nên làm lấy có hay chỉ ðể khoe khoang với thiên hạ. Phải lấy tâm thành, kính trọng làm gốc. Ngýời xýa quan niệm rằng trong lòng nghĩ thế nào quỷ thần đều biết rõ (Tâm ðộng quỷ thần tri).
Cúng bái chỉ làm cho có hình thức, thiếu lòng thành kính tức là thiếu sự hiếu thảo ngay lành. Không một vị tổ tiên nào chứng giám cho những con cháu có cúng mà không có kính. Thà chén cõm dĩa muối mà lòng thành hõn mâm cao cỗ ðầy mà tâm ðịa dửng dýng.
Thờ Phụng Tổ Tiên
Thờ ông bà là một bổn phận và nhiệm vụ trọng ðại ðặc thù của ngýời Việt Nam. Trong quảng ðại quần chúng xýa và nay, ngýời ta thýờng nói "ðạo thờ ông bà" là tín ngýỡng sâu sắc, nhýng không là một tôn giáo, "ðạo" nói ở ðây phải hiểu là ðýờng lối.
Thờ ông bà là một trách nhiệm có tính cách luân lý, sự phát lộ tình cảm và lòng tin huyết thống ðýợc thể hiện trong môi trýờng gia tộc, không có tính cách thần thánh hóa, nhất là không có tu sở nhý là chùa hay nhà thờ và cũng không cần có ngýời giảng thuyết làm gạch nối liền giữa ðạo và ðời. Thờ ông bà xuất phát từ tâm thành của ngýời sống, thế hệ sau ðối với ngýời chết, thế hệ trýớc. Thờ thì phải có lễ và cúng bái, hành động biểu tỏ lòng tôn kính và nhớ thýõng. Dân tộc Việt Nam chủ trýõng thờ ông bà là vì đã từ lâu hiểu rằng "cây có cội, nýớc có nguồn", ai ai cũng týởng nhớ ðến nguồn gốc sinh thành ra mình.
Tinh thần "uống nýớc nhớ nguồn" là một trong những bài học ðầu tiên về "học làm ngýời", mở ðầu cho những bài giáo khoa luân lý và công dân giáo dục, ðýợc các học trò nhỏ đọc ra rả ở lớp vỡ lòng dýới các mái trýờng xýa:
Cây có gốc mới nở nhành xanh ngọn,
Nýớc có nguồn mới bể rộng sông sâu,
Ngýời ta nguồn gốc từ ðâu?
Có cha mẹ rồi sau có mình."
Tổ tiên sinh ra ông bà, ông bà sinh ra cha mẹ, cha mẹ sinh ra mình. Ngýời con hiếu thảo phải biết õn nghĩa sinh thành của bố mẹ, và ðã hiếu với cha mẹ phải hiếu với ông bà tổ tiên tức là nguồn gốc của mình. Lúc ông bà, cha me còn sống, con cháu phải phụng dýỡng, phải tuân theo các lời dạy bảo của các ngýời, cũng nhý thờ các tổ tiên về trýớc.
Thờ cúng tổ tiên nghĩa là lập bàn thờ tại nhà và cúng bái trong những ngày sóc vọng giỗ tết. Ngýời Việt Nam thýờng ngoài tôn giáo của mình ðều có thờ phụng tổ tiên, kể cả những ngýời theo Thiên Chúa giáo. Thực ra thờ phụng tổ tiên không phải là một tôn giáo, do ðó không thể gọi là ðạo ông bà ðýợc. Là một ðạo phải có giáo chủ, giáo ðiều và việc hành ðạo phải qua trung gian tu sĩ. Thờ phụng tổ tiên do lòng thành kính và biết õn của con cháu ðối với cha mẹ, ông bà cụ kỵ ðã khuất.
Cây có gốc mới nở nhành xanh ngọn, nýớc có nguồn mới bể rộng sông sâu, thì con ngýời phải có tổ tiên mới có thể có mình ðýợc. Bỏ tổ tiên không thờ phụng
tức là quên nguồn gốc, huống chi ông bà ðã là những ngýời sinh dýỡng cha mẹ và cha mẹ ðã là những ngýời sinh dýỡng mình. Những ngýời theo Thiên Chúa giáo, tuy không lập bàn thờ tổ tiên, nhýng không phải là không thờ phụng tổ tiên. Những ngày giỗ chạp họ vẫn làm cỗ và cầu nguyện cho ngýời ðã khuất và việc không có bàn thờ tổ tiên là việc chuyển ðổi bàn thờ tổ tiên ðến bàn thờ Chúa, vậy nghĩa là vẫn có sự thờ phụng tổ tiên thông qua bàn thờ của Chúa.
Qua việc thờ phụng tổ tiên tại Việt Nam, ngýời khuất và ngýời sống luôn luôn có một sự liên hệ mật thiết. Sự thờ cúng chính là sự gặp gỡ của thế giới hữu hình và vũ trụ linh thiêng. Ðối với ngýời Việt Nam, chết không có nghĩa là chết hẳn, thể xác tuy chết nhýng linh hồn vẫn còn và vẫn còn lui tới với gia đình. Thể xác thì tiêu tan, nhýng linh hồn thì bất diệt.
Tục ta từ xýa thì tin rằng dýõng sao âm vậy, ngýời sống cần gì, sống làm sao thì ngýời chết cũng nhý vậy và cũng có một cuộc "sống" ở cõi âm nhý ở trên dýõng thế. Nói cách khác ði, ngýời chết cũng cần ãn uống tiêu pha, có nhà ở nhý ngýời sống. Tin nhý vậy, việc cúng lễ là cần thiết, và việc thờ phụng tổ tiên không thể không có ðýợc. Cổ tục lại có tin rằng vong hồn của những ngýời ðã khuất thýờng luôn ngự bên bàn thờ ðể ðýợc gần con cháu, theo dõi con cháu trong công việc hàng ngày và giúp đỡ con cháu trong những trýờng hợp cần thiết.
Sự tin týởng vong hồn ông bà ngự bên bàn thờ có nhiều ảnh hýởng lên hoạt ðộng của ngýời sống. Nhiều ngýời vì sợ vong hồn cha mẹ buồn trách những hành vi xấu xa, và ðôi khi ðịnh làm một công việc gì cũng suy tính kỹ lýỡng, xem công việc ðó lúc sinh thời cha mẹ có chấp nhận hay không. Ngýời ta lại sợ mang tội bất hiếu nếu làm cho vong hồn cha mẹ phải tủi hổ qua hành ðộng của mình. Nhất Thanh Vũ Vãn Khiếu trong Ðất Lề Quê Thói nhận ðịnh: "Ðã nói tới tín ngýỡng dĩ nhiên có vấn ðề tin và không tin." Ðối với cha mẹ, ông bà, tổ tiên là sự hiển nhiên, không có nghi vấn tin hay không tin.
Hiển nhiên, cho nên ngýời ta vẫn cảm thông trong việc thờ cúng, mà luôn luôn tâm niệm: "Sự tử nhý sự sinh, sự vong nhý sự tồn" (thờ lúc chết cũng nhý thờ lúc còn sống, thờ lúc đã khuất cũng nhý thờ lúc hãy còn.) Trên nhiều bàn thờ tổ tiên ta thýờng thấy bức tranh hai chữ "Nhý tại" (nhý có ở ðây) là ðể nói lên cái nghĩa ấy.
Kỳ ðại hội tháng 10 nãm 1982 ở Hội An (Trung Phần) quy tụ hai vị giám mục và gần một trãm giáo sĩ, thầy giảng các dòng đạo Ky-tô, đã thảo luận sôi nổi về việc có nên hay không nên cấm tín ðồ Ky-tô thiết lập bàn thờ gia tiên trong nhà, thay ðổi và hạn chế những lễ nghi trong ðám tang ông bà cha mẹ và trong việc thờ cúng tổ tiên, nhận thấy rằng thờ cúng tổ tiên không phải là mê tín dị ðoan. Hõn một trãm nãm sau, chính một nhà truyền giáo Ky-tô, ông Bá - Ða - Lộc, cũng thắc mắc về ðiểm trên. Theo ông thì việc thờ cúng tổ tiên phải ðýợc coi nhý là việc tỏ tình kính mến ðối với ngýời ðã khuất. Nếu ông kịp đi La Mã trýớc khi mất, nhý ông ðã dự định, thì có lẽ ông đã trần thuyết ðýợc với tòa thánh chấp nhận ý kiến của ông.
Cử nhân Hán học Tây Hồ Bùi Tấn Niên nhận ðịnh: "Cổ lễ quan niệm rằng việc sinh tử là ðiều quan hệ nhất trong ðời ngýời ta. Sinh là khởi thủy, tử là chung cuộc của ðời ngýời, vì vậy thủy chung ðều phải trọn vẹn." Ngýời quân tử phải thủy chung nhý một. Nếu chỉ biết trung hậu với ngýời còn sống mà bạc bẽo với ngýời ðã chết, thì đều không phải đạo. Chính vì thế mà Cổ lễ dành rất nhiều nghi thức quan trọng cho việc tế tự. Đức Khổng Tử đã nói rằng: "Tế nhý tại, tế thần nhý tại" (ý nói tuy không thấy thần linh ra nhýng khi tế cúng coi nhý thần linh tại ðó, phải ðể tâm hồn tâm kính.)
Sinh hoạt xã hội Việt Nam trong hàng ngàn năm qua cũng rất chú trọng đến việc tế tự. Tại triều đình thì có tế Giao Miếu, tế Xã Tắc, các tỉnh có tế Thánh, mỗi làng có tế Thần, tý gia có cúng Tổ tiên... Riêng việc cúng Tổ tiên ðã thành ra một tục lệ có tính cách dân tộc vãn hóa và ði ra khỏi phạm vi tôn giáo.

Cách Thờ Xýa Và Nay
Thông thýờng nhà thờ của một tộc họ gồm ba gian hai chái. Ba gian dùng ðể thờ, gồm bàn thờ Tổ ở gian giữa và hàng kế tiếp ở hai gian bên. Ba gian này thýờng ngày ðóng cửa. Hai chái dùng ðể con cháu ở, dùng ðể tiếp khách thýờng cùng bà con thân thuộc hoặc là dùng làm tiệc, hoặc ðể chuẩn bị cúng giỗ. Sau ba gian còn có gian phòng hay một nhà phụ cho ngýời thừa tự trú ngụ.
Nhà thờ ðại tông nhiều nõi kiến trúc nhý ðền
miếu thờ thành hoàng ðằng trýớc có nhà ðại bái ðể cả họ làm lễ tế tổ trong những ngày giỗ, ngày tết, cũng nhý nghi thức tế thần cùng nội tán, ngoại tán, cũng có vãn tế với ba tuần rýợu, áo xiêm hia mũ trọng thể, nếu trong gia tộc trýớc ðây có ngýời làm quan.
Thần chủ, còn gọi là "bài vị" có ghi ðầy ðủ tên húy, tên thụy và phẩm týớc nếu có của thủy tổ, với ngày sinh, ngày chết, thýờng ðặt trong một cỗ khám hay một cỗ ỷ, cỗ ngai, trên bàn thờ nõi trong cùng gian giữa.
Ở ðàng trýớc là sập tôn và hýõng án với những ðồ thờ. Ở hai gian bên, trên bàn thờ có ðặt bài vị của các vị tổ phân chi. Tổ phân chi có thể là con cháu của thủy tổ. Ở trên bàn thờ của hai gian, có thể là bài vị của một tổ phân chi cho một gian. Thế nhýng nếu là một giòng họ lớn có nhiều tổ phân chi thì hoặc là nhiều bài vị của nhiều tổ phân chi ðýợc ðặt chung trên một bàn thờ ở gian hậu phía sau, nếu có. Trong trýờng hợp này, nhà thờ tộc họ còn ðýợc gọi là Tổ miếu.
Nếu tổ họ là một bậc công thần khoa giáp phẩm týớc cao thì ðồ thờ cũng có ðủ cả cờ biển, bát bửu ló bộ, tán tía tàn vàng ðể chứng tỏ là nhà thờ của thế gia vọng tộc. Ngoài ra còn có nhà thờ tý chi. Cũng nhý nhà thờ ðại tông những họ thịnh výợng thýờng cho kiến trúc nhà thờ này rất ngiêm trang và chắc chắn với những gỗ quý. Bài vị của tổ tý chi thờ ở gian giữa, bài vị của những con trai của tổ tý chi thì ðýợc thờ ở hai gian bên.
Những bài vị, hay là thần chủ thờ trong nhà thờ ðại tông và nhà thờ tý chi có tính cách vĩnh cữu, không ðýợc di
dời (bách thế bất giao chi chủ). Bài vị luôn luôn ðýợc làm bằng gỗ bạch ðàn, có mùi thõm rất quý có màu trắng ðýợc viết chữ rõ ràng, phù hợp với việc thờ phụng. Trong trýờng hợp không tìm ðýợc gỗ bạch ðàn thì ngýời ta dùng gỗ cây táo hay cây ðại, những gỗ này không ðắt không quý mà cũng chẳng bền hõn gỗ mít, gỗ vàng tâm vốn là hai thứ gỗ chuyên dùng làm ðồ thờ nhý týợng Phật (bao giờ cũng ðýợc tạc bằng gỗ cây mít hay vàng tâm, bền hõn tất cả các thứ gỗ khác ðể sõn.)
Tại các nhà thờ tý gia hay các bàn thờ mỗi gia ðình ít khi có thờ thần chủ (bài vị). Chỉ có những nhà có quan týớc, những nhà nề nếp hay những nhà hào trýởng giàu có mới thờ thần chủ. Thờ thần chủ thì phải qua thủ tục lễ nghi phiền phức, mời quan ðề và phải lập các trạm bên cạnh huyệt hay ở giữa ðýờng ðýa ðám nhý chýõng trýớc ðã mô tả.
Lễ ðề thần chủ, tuy công việc chỉ trong một hai giây ðồng hồ, rất tốn kém mà nghi thức rýờm rà quan cách, là một hủ tục, mà ngýời thýờng không dễ gì thực hiện ðýợc.
Chính nhà thõ Nguyễn Khuyến (1835- 1910), ðã ðỗ hoàng giáp, làm quan ðến tổng ðốc, muốn thực hiện không phải khó khãn cho lắm nhýng ðã chủ trýõng bài bác một cách gián tiếp khi ðể lại trong di chúc cho con về tang lễ của ông với hai câu:
"Minh tinh con cũng bỏ đi,
Mời quan đề chủ con thì chớ nên."
Về các thờ thần chủ và bày biện trên bàn thờ ngày xýa. Nhất Thanh Vũ Vãn Khiếu trong Ðất Lề Quê thói có mô tả: "Tất cả những thần chủ ðủ bốn ðời, kể từ thế hệ cuối cùng trong nhà trở lên, ðều ðặt trong khám gian (thờ khám gian ðể có chỗ bày ðýợc nhiều thần chủ), mỗi khi có giỗ một vị nào thì rýớc thần chủ vị ấy ra ðặt ðàng trýớc khám làm lễ xong lại rýớc ðể vào nguyên vị.
Thần chủ ðể thờ cho ðến khi vị tổ có tên ðề ở ðấy lên bậc nãm ðời (kể từ thế hệ cuối cùng trở lên) thì làm lễ chôn ở trong cùng nhà thờ, theo tục "Ngũ đại mai thần chủ" (năm đời thì chôn thần chủ). Những vị tổ kế tiếp có bài vị trong khám ðýõng nhiên lên bậc theo thế thứ.
Từ nãm ðời trở lên, nếu có thờ thần chủ thì không cúng giỗ nữa, trừ ông bà thủy tổ và ông bà tổ phân chi, những vị tổ nãm, sáu, bảy, ... ðời và trên nữa, tuy không cúng giỗ, nhýng ðýợc phối hýởng ở nhà thờ ðại tông và nhà thờ tý chi nghĩa là ðýợc hýởng lễ cúng với thủy tổ, với tổ phân chi những ngày có cúng giỗ.
Ban Thờ

Phần nhiều nhà thờ gia tiên có cỗ ỷ ðể trong cùng. Ỷ là cái ghế ngồi là ý týợng trýng cho sự hiện diện của ngýời ðã khuất. Ỷ và khám, nhà thýờng dân cũng nhý các ðồ thờ khác không ðýợc chọn vẽ rồng hay tứ linh, mà chỉ chạm vẽ hình týợng của các con vật ấy. Bàn thờ kê ỷ và bài cỗ cúng cũng không ðýợc sõn son mà chỉ sõn thãng hay cách gián thếp chỉ bạc, trừ hýõng án cao ở mặt tiền ðýợc sõn son thếp bạc thếp vàng.
Những gia ðình sang trọng giàu có thì ðồ thờ bày choán hết gian giữa, trong cùng là bàn cao chừng một thýớc hai mýõi phân trên ðể khám gian, không thờ thần chủ thì trong khám có để một cỗ ỷ, trên bệ khám phía cánh cửa khám ðể bao ðựng bằng sắc của tiền nhân. Phía trýớc kê một sập tôn cao chừng 75 phân (cao hõn sập ngồi thýờng), trên mặt sập phía trong ðể một cái khay lớn chân cao với ba ðài rýợu, gọi là khay ðài, phía trýớc ðể hai mâm xà mặt (80 x 60 phân), một mâm ðể bày cỗ(ðồ mặn) một mâm ðể xôi chè (ðồ ngọt). Trên mặt sập hai góc ngoài để hai bình sứ cao 60, 70 phân, cắm hoa. Bên ngoài cùng là chiếc hýõng án cao gần ngang vai, ngắn hõn sập, ðứng ngoài trông thấy rõ cả hai bình sứ. Trên giữa hýõng án là bát hýõng công ðồng, phía sau là chiếc mâm ðồng ðể bày ngũ quả hoặc chiếc tam sõn ðể nýớc và hoa. Hai bên bát hýõng là hai chiếc ðài lớn ðể cõi trầu và mân rýợu.
Phía ngoài ðàng trýớc ðể bộ ðồ tam sự hay ngũ sự, hay thất sự bằng ðồng. Tam sự là một cái ðỉnh và hai cây cắm nến. Ngũ sự thì thêm hai cây ðể dĩa dầu thắp ðèn. Thất sự thì thêm một ống hạp hýõng ðể ðựng trầm với một ống cắm ðôi ðũa và một dụng cụ bằng ðồng ðể ðốt trầm. Hai cây ðèn bộ ðồ thất sự ðể hai góc trong và trên hýõng án. Mấy ngýời ở tỉnh thành gần gũi ngýời Trung Hoa cũng dùng ngũ sự bằng thiếc của "các chú" khác hẳn ðồ thờ của ta. Hai ống cắm hýõng không còn chỗ trên hýõng án, ðýợc ðặt trên mặt sập tôn hai bên khay ðài.
Nhà bình thýờng không giàu có thì không có sập tôn, chẫn hýõng án sõn thếp lộng lẫy, chỉ một bàn thờ ở trong trên ðể cỗ ỷ, bên ngoài là
chiếc án sõ sài cao hõn, với bát hýõng nhý thýờng lệ, với ðài rýợu, cây ðèn, cây nến, ống hýõng, ðều bằng gỗ tiện và sõn son. Những ðồ thờ lặt vặt này cũng bằng gỗ mít do thợ tiện làm ra bán. Ỷ khám, bao sắc, khay ðài, mâm xà, sập tôn, hýõng án, hoành phi, câu ðối ðều làm bằng gỗ vàng tâm. Hai thứ gỗ mít và vàng tâm thích hợp với sõn ta là một thứ nhựa ðýợc trồng nhiều ở miền ðồi núi Phú Thọ, Hýng Hóa, Tuyên Quang ðất Bắc. Gỗ mít ðýợc cây lớn mấy cũng không ðủ cho việc bề dài, vì thýờng cong queo, cho nên chỉ dùng làm ðồ tiện và tạc týợng bằng nhiều mảnh chắp lại.
Nhà nghèo không thể sắm ðýợc chiếc bàn bằng gỗ ðể thờ, thì cũng đóng một cái chõng lớn bằng tre cao ngay ngực, trên mặt là ngãn tre kên, trải chiếu, bình dân quen gọi là giýờng thờ. Bát hýõng ðặt trên một cái khay mộc mạc với ba chiếc chén mỏng ðể cúng rýợu, khá hõn thì có một cái mâm xà sõn then hay ðể mộc không sõn, ðôn cao bát hýõng có vẻ tôn kính hõn, với ba chiếc ðài rýợu ðể phía trýớc bát hýõng. Trên giýờng thờ bao giờ cũng có một cây ðèn bằng sành ðể dĩa ðựng dầu thắp nếu chẳng sắm ðýợc ðôi ðèn cây bằng gỗ tiện sõn phết chiếu lệ. Ống hýõng thì hoặc có hoặc không. Tuy vậy, mọi ngýời trong gia ðình nghèo khổ mấy sớm tối ra vào cũng thýờng suy tý, không bao giờ xao lãng việc thờ cúng.
Bàn thờ xýa thýờng nổi bật với hoành phi, câu ðối. Những thứ này vừa có tính cách trang trí vừa nói lên lòng tôn kính, sự tri ân của con cháu ðối với tiền nhân, mà cũng có thể nói lên công ðức của ngýời ðýợc thờ phụng. Những thứ này thýờng ðýợc làm bằng gỗ hay bằng giấy viết chữ ðẹp dễ ðọc.
Những nhà giàu có thýờng dùng gỗ danh mộc ðể thờ mãi mãi (Ngày nay, ngýời ta làm với mỹ thuật sõn mài và cẩn ốc xà cừ). Nhà nghèo túng có thể mua ở các vỉa hè phố chợ những bản in hay viết tay trên giấy hồng ðõn. Sau ðây là những câu thýờng dùng có ý nghĩa trên các bức hoành của nhiều nhà xýa:
Ðức lýu quan (ðức ðể lại sáng)
Ðức duy thinh (ðức dày, truyền có tiếng thõm)
Ẩm hà tý nguyên (uống nýớc sông, nhớ nguồn)
Khắc xýõng quyết hậu (ðể tốt lành về sau)
Sõn cao hải tuấn (núi cao bể sâu.)
Về đối liễn thì thýờng có những câu ðại loại nhý sau:
Tổ công tông ðức thiên niên thịnh
Tử hiếu tôn hiền vạn ðại xýõng".
(Công ðức tổ tông ngàn nãm thịnh
Hiếu hiền con cháu vạn ðời ngay).

"Sõn cao mặc trận sinh thành ðức,
Hải khoát nan thù cú dục ân."
(Núi cao khó ví với ðức sinh thành,
bề rộng khôn bì với ân bồng bế nuôi nấng).
"Tô tích bồi cõ, công ðành sõn cao thiên cổ ngýỡng,
Vũ kim diễn phái, trạch ðồng hải tuấn ức niên tý".
(Nhớ xýa bồi ðắp tảng nền, công ðọ non cao, ngửa
trông muôn thuở,
Ðến nay nảy nở dòng giống, õn tày bể rộng nhuần
thấm ngàn nãm).

Lòng Hiếu Thảo Và Việc Phụng Dýỡng
Hiếu thảo là ðặc tính luân lý của ngýời Việt Nam. Mọi ngýời ðều bày tỏ lòng hiếu thảo của mình hằng ngày qua hành vi và týởng nghĩ. Những ngýời con cháu có hiếu thảo với ông bà cha mẹ ðều chú tâm phụng dýỡng lúc còn sống, trong tuổi già và nhớ chừng lo cúng giỗ khi các ngýời ðã lần lýợt qua ðời. Lòng hiếu thảo không cãn cứ nõi giá trị của vật chất hay số lýợng của thức uống miếng ãn mà ðặt trên nền tảng của lòng týởng nhớ hàng ngày, sự chãm lo chãm sóc hằng bữa nõi con cháu.
Phan Kế Bính trong Việt Nam Phong Tục ðã viết: "Ta ðọc sách Thánh hiền, lấy sự hiếu với cha mẹ là mối luân thýờng rất lớn, làm ðầu trãm nết hay của ngýời. Mà nhất là ta hay lấy chuyện Nhị Thập Tứ Hiếu làm phýõng châm cho ðạo làm con".
Hiếu là biết kính trọng thýõng mến cha mẹ, biết vâng lời cha mẹ, biết phụng
dýỡng cha mẹ. Tục thýờng cho khi cha mẹ còn không nên ði xa, sợ không ðýợc thừa hoan ở dýới gối cha mẹ. Cho nên nhiều ngýời phải bỏ ði làm quan xa, hoặc phải ði làm ãn xa xôi thì thýờng hay từ rằng ở nhà còn chút cha già hay mẹ già. Nhà nào cha mẹ mạnh khỏe, giàu có thì thýờng ở riêng một mình. Ngýời nào già yếu hoặc không có của thì mới ở với con. Con có thì của ngon vật lạ, cõm dâng nýớc tiến, nhà nghèo cũng biết lýng cõm lành bát canh ngon ðể phụng dýỡng cha mẹ. Cũng nhiều ngýời ãn riêng ở riêng, cứ tháng ðýa tiền cung dýỡng. Hoặc ở xa xôi cách biệt ðôi khi gởi ðồng quà tấm bánh về dâng cha mẹ...
Nết hiếu vẫn là nết ðầu trong luân lý của ngýời ta, nếu cha mẹ là ngýời rất thân mà cý xử ðã chẳng ra gì thì ra đến xã hội còn tử tế với ai ðýợc nữa. Tuy vậy, hiếu với cha mẹ, chỉ cốt giữ ðýợc lòng kính mến là ðủ, týởng không cần phải giữ lễ phép tỉ mỉ nhỏ nhặt từng tí làm gì. Quý hồ phụng dýỡng ðâu có ðấy ðừng để cho cha mẹ phiền lòng. Mình mong cho cha mẹ vẻ vang thì mình lại càng phải nghĩ cách mà lập thân mình. Hoặc học ðýợc khoa gì, hoặc làm ðýợc một sự nghiệp gì, để có ích cho xã hội mới là làm cho cha mẹ ðýợc vẻ vang.
Trong cách lối phụng dýỡng cha mẹ già ngày xýa có việc mừng sinh nhật và ãn mừng thýợng thọ. Việc mừng sinh nhật và thýợng thọ cho cha mẹ chỉ thể hiện trong những gia ðình lớn khá giả. Trong ngày sinh nhật của cha hoặc mẹ, con cái làm tế lễ cha mẹ, rồi bày ra một tiệc ãn mừng có mời những ngýời thân thích đến tham dự. Những gia đình nào có cha mẹ già ðến bảy, tám mýõi tuổi, mà nhà sung túc về tiền của lẫn con cháu, thì làm lễ mừng thọ cho cha mẹ gọi là lễ "Thýợng thọ". Lễ thýợng thọ có thể bắt ðầu từ:
- Lúc 60 tuổi, gọi là thýợng thọ lục tuần.
- Lúc 70 tuổi, gọi là thýợng thọ thất tuần.
- Lúc 80 tuổi, gọi là thýợng thọ bát tuần.
- Lúc 90 tuổi, gọi là thýợng thọ cửu tuần.
- Lúc 100 tuổi, ãn mừng lớn: bách tuế hay bách niên chi lão.

Hôm ãn mừng, trýớc hết ngýời ta làm lễ gà xôi, hoặc tam sinh, hoặc heo bò, đem ra đình lễ thần, gọi là bái tạ thần hýu, có nghĩa là tạ õn thánh thần ðã phù hộ cho cha mẹ sống lâu. Ðến lúc lễ, cha hoặc mẹ ãn mặc ðẹp ngồi trên ghế ðặt chính gian giữa cho con cháu theo thứ tự lễ bái lạy. Con cháu mỗi ngýời dâng chén rýợu mừng thọ, hoặc là dâng quả ðào, gọi là bàn ðào chúc thọ việc này do ðiển tích bà Tây Výõng Mẫu ngày xýa hiến vua Hán Vũ Ðế mấy quả ðào tiên, có nói rằng ãn quả ðào ấy thì ðýợc trýờng thọ.
Ngày nay, những gia ðình khá giả cũng có con cháu tổ chức mừng thýợng thọ cho cha mẹ. Hình thức có thay ðổi ít nhiều, nhýng thýờng là con cháu mua nhiều tặng vật mừng cha mẹ, gọi là ðồ dýỡng già nhý là mền, áo ấm v.v... và tổ chức tiệc ãn mừng trọng thể tại nhà hàng hoặc tại nhà có mời ðông ðảo những thân bằng quyến thuộc của gia đình ðến dự.
Ngày xýa, sau khi con cháu làm lễ bái xong, tiệc ãn mừng có mời làng nýớc ðến dự, có nhà ãn mừng ðôi ba ngày, cũng có trýờng hợp tiệc kéo dài ðến nãm bảy ngày. Khách khứa ðem ðồ lễ vật ðến mừng thọ, cũng nhý mọi việc ãn mừng khác.
Phan Kế Bính có quan ðiểm nhý sau:
"Mừng thọ và mừng sinh nhật của cha mẹ cũng là một việc ðể tỏ lòng kính yêu cha mẹ là việc rất hay, ngýời không có thì chẳng kể gì, nhýng giàu có thì nên lắm, có lẽ hõn là làm giỗ ngày húy nhật. Ta không mấy nhà theo lễ ấy mà chỉ phù hoa sau khi cha mẹ ðã mất rồi, thực là một việc sai lầm."

Cúng Gia Tiên
Ngoài những ngày giỗ kỵ, còn gọi là "Húy nhật", trong một nãm có nhiều lễ, theo thời tiết, gọi là "lễ tiết" áp dụng chung cho mọi nhà nhý là:
- Ba ngày Tết Nguyên Ðán.
- Lễ Thanh Minh hay còn gọi là lễ mộ, lễ dẫy mả (thýờng ở tháng ba âm lịch).
- Ðoan Ngọ (mồng 5 tháng 5).
- Trung Nguyên, còn gọi là Lễ Vu lan, mùa Vu lan, mùa báo hiếu (vào ngày rằm tháng 7 âm lịch). Ngày nay, ngýời ta coi suốt tháng 7 âm lịch là "mùa" ðể thể hiện việc báo hiếu qua các nghi thức cúng kiến lễ bái, ði chùa...
- Trung Thu (rằm tháng 8).
- Gạo mới (tùy theo ðồng chiêm tháng tý, ðầu mùa tháng 8).
- Ðầu mùa bánh trái.
- Việc hiếu hỉ (trong các lễ hỏi, cýới).
- Cuối nãm còn có chạp ông bà và lễ Tất niên (vào ngày 12 tháng chạp và Tất niên vào ngày 25 tháng chạp, gọi là lễ ðýa ông bà).
Ngày xýa, ngoài những nhà nghèo khổ quá thì phải ðành, những nhà ðủ ãn hay tạm ðủ ãn trở lên cũng luôn luôn giữ một mực nền nếp cúng ông bà, ðủ mọi lễ trong bốn mùa một nãm. Thông thýờng, ngýời xýa cúng lễ vật nhý sau:
1. Dâng cúng nhân dịp ðầu mùa: Bánh trôi nýớc, bánh chay, dýa hấu, vải, nhãn, mãng cầu (na), cốm, hồng, cõm gạo mới với chim ngói...
2. Ngày rằm mỗi tháng: Tùy theo gia ðình, hoặc là thắp nhang không thôi, chẳng có lễ vật, hoặc là dâng cúng bánh trái, hoặc là trà, trầu, rýợu.
3. Những trýờng hợp bất thýờng nhý:
- Nhà có việc vui mừng nhý sinh con, cýới gả, mừng thọ, thi ðậu, khao vọng (Ngày nay, kể cả việc trúng số hay là làm ãn thành ðạt lớn, ðýợc lợi nhuận vào không lýờng trýớc).
- Gia ðình có tang ma cùng với những giai ðoạn làm ãn khó khãn, gặp lúc hoạn nạn, thất bại, vấp ngã trên ðýờng ðời và tạo dựng sự nghiệp.
- Ði công vụ hay ði xa, ði thi cử hay từ xa mới trở về. Ngày nay có thêm việc mở cửa hàng kinh doanh... Trong những trýờng hợp này, ngýời ta thýờng làm lễ cáo yết ông bà ðể tạ õn hay cầu xin ông bà phù hộ che chở.
Ngày xýa, ngýời xýa thýờng cúng ðầu heo, gà luộc, ðĩa xôi hoặc hoa trái, và ðõn giản hõn nửa là trầu rýợu. Trong bất cứ lễ mặn hay lễ chay gì cũng có trầu rýợu.
Ngày nay, làm lớn thì có tiệc cúng kiến, ðõn giản thì thýờng bánh trái. Cúng lễ trọng thể nhất là vào ba ngày Tết và ngày giỗ. Ngày nay có nhiều nhà thêm ngày Vu lan, mùa báo hiếu. %

Cự Môn
30-06-2006, 09:35 AM
[quote=theanh]Cúng Giỗ Và Thờ Phụng Tổ Tiên

Kính Tặng Huynh Cự Môn ( Bài này đệ sưu tập được trên Net - "mượn hoa cúng Phật" kính Huynh và các bạn thưởng lãm mong Huynh cho bổ sung thêm vài điều ) ....
Trân trọng cảm ơn bậc tiền bối theanh
Cự Môn đọc như nuốt từng lời, mở mang được rất nhiều cho vốn kiến thức vốn cổ lỗ bấy lâu
Mong được đọc nhiều bài viết hay hơn nữa của tiền bối
Kính

DaoKy
02-07-2006, 11:49 AM
Chào các bạn !

Cám ơn Huynh theanh viết bài "Cúng Giỗ Và Thờ Phụng Tổ Tiên" thật hay, mong được đọc nhũng bài viết về Tín Ngưỡng Dân Gian. Chúc huynh theanh va các bạn luôn an lạc. Thân mến.

theanh
03-07-2006, 09:41 AM
Nam Mô A Di Đà Phật !!!
Kính Huynh Cự Môn ! Trời ơi Huynh nói vậy là chết đệ rồi ! giảm thọ đệ đó Huynh ơi !
Tuy chưa có hân hạnh diện kiến Huynh nhưng qua một số Huynh Đệ , đệ biết Huynh là người có niên tuế và Đạo Hạnh gấp mấy lần đệ
.Đệ chỉ mong một lần được vinh hạnh hầu chuyện Huynh mà chưa được !
Mong được Huynh quan tâm chỉ bảo cho những chỗ thô lậu thì may mắn cho đệ lắm !!!
Trân Trọng Kính Huynh và Huynh DaoKy " Nhất trản trà " !
Thế Anh .

Tb: Không
biết tại sao khi đưa bài lên lại sai mã nhiều thế .Để rồi lúc nào đệ soạn thành Ebook rồi gửi lên !