Tự Trào -Tú Xương

[Tịnh Ngọc]

Cảm hứng


Xấp xỉ ba mươi mấy tuổi đầu
Trăm năm tính đốt hãy còn lâu.
Ví cho thi đỗ làm quan lớn
Thì cũng nhỏ to cưới chị hầu.
Đất nọ vẫn thường hay có chạch (1)
Bể kia có lúc cũng trồng dâu (2)
Hôm nay rỗi rãi buồn tình nhi?
Thử xuống Hàng Thao đập ngón chầu (3)

Chú thích:

(1-) Tục ngữ "đất sỏi chạch vàng", ý nói đất tầm thường vẫn có thể sinh người tài giỏi.
(2-) Do câu "biển xanh biến thành nương dâu" (thương hải biến vi tang điền).
(3-) Hàng Thao, nơi có xóm cô đầu.

[Tịnh Ngọc]

Đi thi


Tấp tểnh người đi tớ cũng đi,
Cũng lều cũng chõng cũng vào thi.
Tiễn chân, cô (1) mất hai đồng chẵn,
Sờ bụng : thầy không một chữ gì !
Lộc nước còn mong thêm giải ngạch (2)
Phúc nhà nay được sạch trường qui.
Ba kì chọn vẹn thêm kì nữa,
ú ớ u ơ ngọn bút chì. (3)

Chú thích:

(1-) Tức vợ tác giả
(2-) Mong lấy thêm người đỗ
(3-) Từ 1897, kì thứ tư "quốc ngữ" viết các chữ như a, ă, â, v.v...
nhà nho dùng bút chì vẽ các chữ này, vừa tức cười, vừa tủi nhục.

[Tịnh Ngọc]

Đi thi nói ngông


Ông trông lên bảng thấy tên ông (1)
Ông tớp rượu vào, ông nói ngông.
Trên bảng năm hai thầy cử đội (2)
Bốn kì mười bảy cái ưu thông (3)
Xướng danh tên gọi trên mình tượng (4)
ăn yến xem ra có thịt công.
Cụ xứ (5) có cô con gái đẹp
Lăm le xui bố cưới làm chồng !

Chú thích:

(1-) Tác giả tưởng tượng một cách "ngông".
(2-) Lệ thi chỉ lấy đậu có 50 cử nhân, mà trên bảng lại có 52 vị cử nhân đứng dưới tác giả ! (nói ngông).
(3-) Cả bốn kì, tối đa mới có 16 điểm ưu (ưu thông) mà tác giả được những.... 17 điểm !
(4-) Người xướng danh thí sinh thi đỗ, ngồi trên mình voi.
(5-) Cụ Hàn Doãn Trực, đỗ đầu xứ, có 2 con gái đẹp, đang kén chồng đỗ cử nhân.

[Tịnh Ngọc]

Hỏi đùa mình


Ông có đi thi kí lục không?
Nghe ông quốc ngữ đọc chưa thông.
Ví dù nhà nước cho ông đỗ
Mỗi tháng lương ông được mấy đồng ?


Hỏi mình


Trải mấy mươi năm vẫn thế ru?
Rằng khôn, rằng dại, lại ràng ngu?
Những là thương cả cho đời bạc
Nào có căm đâu đến kẻ thù?
No ấm chưa qua vành mẹ đĩ
Đỗ đành may khỏi tiếng cha cu
Phen này có dễ trời xoay lại
Thằng bé con con đã chán cù.


Mùa nực áo bông


Bức sốt nhưng mình vẫn áo bông.
Tưởng rằng ốm dậy, hoá ra không !
Một tuồng rách rưới, con như bố
Ba chữ nghêu ngao, vợ chán chồng.
Đất biết bao giờ sang vận đỏ,
Trời làm cho bõ lúc chơi ngông.
Gần chùa gần cảnh ta tu quách,
Cửa phận quanh năm sẵn áo sồng.

[Tịnh Ngọc]

Phú hỏng khoa Canh Tý
(1900)

Đau quá đòn hằn ;
Rát hơn lửa bỏng.
Hổ bút hổ nghiên ;
Tủi lều tủi chõng.
Nghĩ đến chữ "lương nhân đắc ý" (1) thêm nỗi thẹn thùng ;
Ngắm đến câu "quyển thổ trùng lai" (2) nói ra ngập ngọng.
Thế mới biết học tài thi phận, miệng đàn bà con trẻ nói vậy mà thiêng ;
Nào ai ngờ chữ tốt văn hay, tài bảng nhãn thám hoa lỡ ra cũng hỏng.
Có một thầy :
Dốt chẳng dốt nào ;
Chữ hay, chữ lỏng.
Nghiện chè nghiện rượu, nghiện cả cao lâu
Hay hát hay chơi, hay nghề xuống lõng. (3)
Quanh năm phong vận, áo hàng tầu, khăn nhiễu tím, ô lục soạn xanh (4) ;
Ra phố nghênh ngang, quần tố nữ, bít tất tơ, giày Gia Định bóng.
Giá cứ chăm nghề đèn sách thì mười lăm mười sáu đỗ tự bao giờ ;
Chỉ vì quen lối thị thành, nên một tuổi một già, hoá ra lóng đóng.
Tú rốt bảng giữa năm Giáp Ngọ, nổi tiếng tài hoa ;
Con nhà dòng ở đất Vị Xuyên, ăn phần cảnh nọng (5)
Năm vua Thành Thái mười hai ;
Lại mở khoa thi Mĩ Trọng (6)
Kì đệ tam văn đã viết rồi ;
Bảng đệ tứ chưa ra còn ngóng.
Thầy chắc hẳn văn chương đúng mực, lễ thánh xem giò ;
Cô mừng thầm mũ áo đến tay, gặp người nói mộng.
Sáng đi lễ phật, còn kì này kì nữa là xong ;
Đêm dậy vái trời, qua mồng bốn mồng năm cho chóng.
Nào ngờ :
Bảng nhỏ có tên
Ngoại hàm còn trống. (7)
Kẻ đến sáng văn còn được chấm, bảng cót nghênh ngang ;
Người ngồi khuya tên hãy được vào, áo dài lụng thụng.
Thi là thế, học hành là thế, trò chuyện cùng ai ?
Người một nơi, hồn phách một nơi, than thân với bóng !
Thôi thời thôi :
Sáng vở mập mờ ;
Văn chương lóng ngóng.
Khoa trước đã chầy ;
Khoa sau ắt chóng.
Hẳn có kẻ lo toan việc nước, vua chửa dùng tài ;
Hay không ai dạy dỗ đàn con, trời còn bắt hỏng !

Chú thích:

(1-) Người lành đắc ý (tin tưởng vận may)
(2-) Phản công lại.
(3-) Xuống lõng : Xuống thuyền (chơi bời, hát xướng).
(4-) Ô lục soạn : ô bằng vải nhiễu lụa.
(5-) Cảnh nọng : khoanh thịt ở cổ súc vật được làm thịt, dành cho vị chức sắc.
(6-) Nơi đặt trường thi.
(7-) Tức bị đánh hỏng (vi phạm trường qui hoặc nộp quyển chậm).

[Tịnh Ngọc]

Quan tại gia


Một ngọn đèn xanh, mấy quyển vàng (1)
Bốn con làm tính, bố làm quan.
Câu thơ câu phú: sưu cùng thuế,
Nghiên mực nghiên son : tổng với làng (2)
Nước, quạt chưa xong, con nhảy ngựa (3)
Trống hầu vừa dứt, bố lên thang (4)
Hỏi ra quan ấy ăn lương.... vợ.
Đem chuyện trăm năm giở lại bàn. (5)

Chú thích:

(1-) Quyển vàng: sách quí của quan.
(2-) Cảnh chơi trò làm quan : gọi thơ phú là "sưu thuế", gọi mực, son là "việc tổng việc làng".
(3-) Con chưa quạt bếp nấu xong nước đã đi chơi trò "nhảy ngựa" (nhảy lên lưng nhau)
(4-) Đến giờ làm việc thì bố lên gác.
(5-) Việc "quan" té ra toàn tâm sự với vợ nhà về những chuyện đời muôn thưở

[Tịnh Ngọc]

Ta chẳng ra chi


Nếu có khôn ngoan đã vợ nhờ,
Dại mà nhờ vợ, vợ làm ngơ.
Sáng nem, bữa tối đòi ăn chả,
Nay kiệu, ngày mai lại giở cờ.
Ngồi đấy chả hơn gì chú Cuội
Nói ra thì thẹn với ông Tơ
Nhắn nhe chốn ấy tìm nơi khác
Ta chẳng ra chi, chớ đợi chờ !

[Tịnh Ngọc]

Thái vô tích


Trời đất sinh ra chán vạn nghề
Làm thầy, làm thợ, lại làm thuê.
Bác này mới thật thái vô tích :
Sáng vác ô đi, tối vác về !


Than thân chưa đạt


Ta phải trang xong cái nợ ta,
Lẽ đâu chịu nợ mãi ru mà ?
Đường con, bu nó một năm một
Tính tuổi nhà thầy : ba lẻ ba.
Mở mặt quyết cho vua chúa biết,
Đua danh kẻo nữa mẹ cha già !
Năm nay ta học, năm sau đỗ,
Chẳng những Lương Đường có thủ khoa (1)

Chú thích:

(1-) Lương Đường : tên làng của vợ tác giả, (Hải Dương) có nhiều người thi đỗ.

[Tịnh Ngọc]

Thầy đồ dạy học


Có một cô lái nuôi một thầy đồ (1)
Quần áo rách rưới, ăn uống xô bồ (2)
Cơm hai bữa : cá kho, rau muống;
Qùa một chiều (3) : khoai lang, lúa ngô.
Sao dám khinh mình : " Thầy đâu thầy bậy thầy bạ" ?
Chẳng biết trọng đạo, cô (4) gì : " cô lốc, cô lô " !

Chú thích:

(1-) Cô lái : chỉ vợ (bỡn). Thầy đồ : tác giả.
(2-) ăn uống cẩu thả, không kén chọn.
(3-) Tức một buổi, một lần, một bữa.
(4-) Cô (vai trò vợ của thầy).

[Tịnh Ngọc]

Thói đời


Người bảo ông điên, ông chẳng điên
Ông thương ông tiếc hóa ông phiền.
Kẻ yêu người ghét, hay gì chữ (1)
Đứa trọng thằng khinh, chỉ vị tiền.
Ở bể ngậm ngùi cơn tới lạch (2)
Được voi tấp tểnh lại đòi tiên.
Khi cười khi khóc khi than thở
Muốn bỏ văn chương học võ biền!

Chú thích:

(1-) Biết gì chuyện chữ nghĩa !
(2-) Tục ngữ : ở bể vào ngòi.

[Tịnh Ngọc]

Tự cười mình


Ở phố Hàng Nâu (1) có phỗng sành
Mặt thời lơ láo, mắt thời xanh (2)
Vuốt râu nịnh vợ, con bu nó
Quắc mắt khinh đời, cái bộ anh.
Bài bạc kiệu cờ cao nhất xứ
Rượu chè trai gái đủ tam khoanh.
Thế mà vẫn nghĩ rằng ta giỏi
Cứ việc ăn chơi, chẳng học hành.

Lúc túng toan lên bán cả trời
Trời cười : thằng bé nó hay chơi....
Cho hay công nợ là như thế
Mà vẫn phong lưu suốt cả đời.
Tiền bạc phó cho con mụ kiếm (3)
Ngựa xe chẳng thấy lúc nào ngơi.
Còn dăm ba chữ nhồi trong ruột
Khéo khéo không mà nó cũng rơi.

Chú thích:

(1-) Phố Hàng Nâu (Nam Định) nơi Tú Xương ở.
(2-) Có bản chép: "mắt thời nhanh".
(3-) Con mụ: chỉ vợ nhà thơ (nói bỡn)