ChiDat
11-04-2005, 12:08 PM
BAÛO TOÀN LUAÂN THÖÔØNG ÑAÏO LYÙ & GIÁO DỤC CÁC THẾ HỆ TƯƠNG LAI
Ñaïo laøm ngöôøi hay Nhôn ñaïo luoân laáy caùc ñöùc tính sau ñaây laøm khuoân vaøng, thöôùc ngoïc. Ñoù laø 15 ñöùc tính, nhö : nhaân, nghóa, leã, trí, tín (Nguõ thöôøng), trung, hieáu, ñeå, lieâm, sæ, trinh, vaø coâng, ngoân, dung, haïnh (Töù ñöùc).
1. NHAÂN : laø khoâng chæ laø loøng thöông ngöôøi, maø coøn laø loøng töø bi ñoái vôùi vaïn vaät, vaø luoân quyù troïng söï soáng.
2. NGHÓA : laø laøm vieäc thuaän theo leõ phaûi, coù tröôùc coù sau, coù thuûy coù chung; vaø luoân khoâng queân ôn ngöôøi töøng cöu mang hay giuùp ñôõ mình duø laø moät vieäc nhoû nhaát baèng tinh thaàn hay vaät chaát moät caùch chaân chính. Ngoaøi ra, “nghóa” laø thaáy ngöôøi hoaïn naïn, nguy hieåm, … thì töï nguyeän giuùp ñôõ khoâng ñieàu kieän, chính laø nghóa cöû cao ñeïp vaäy.
3. LEÃ : laø söï cung kính thaät söï, bieát vaâng lôøi ngöôøi beà treân moät caùch chaân chính, neáu beà treân lôõ khoâng laøm vöøa yù mình thì cuõng khoâng ñöôïc voâ pheùp, maø phaûi kheùo leùo, nheï nhaøng trong lôøi noùi, coù ñöôïc nhö vaäy môùi goïi laø leã ñoä.
4. TRÍ : laø söï saùng suoát. Bôûi vaäy chöõ “trí” ñöôïc phaân ra 2 loaïi : * Trí tueä : töùc khoân ngoan (sage), * Trí xaõo : töùc ranh ma (malin).
5. TÍN : laø söï tin töôûng, coøn goïi laø uy tín hay tín nhieäm. Tuy nhieân, khoâng neân nheï daï caû tin. Chöõ tín ôû ñaây coù nghóa laø : “khi ta höùa vôùi ai ñieàu gì, thì mình phaûi nhôù lôøi höùa aáy, vaø haõy gaéng thöïc hieän cho baèng ñöôïc”, khoâng neân höùa vôùi ai ñieàu chi roài laïi boäi tín, hoaëc traùo trôû. Ñoù laø moät vieäc toäi loãi, tröø phi vì leõ gì ñoù (quaù baän roän chaúng haïn) maø ta queân thì phaûi xin loãi ngöôøi vaø taùi thöïc thi lôøi höùa aáy.
6. TRUNG : laø söï trung thaønh, trung hoøa, trung dung, … coù nghóa laø khoâng thieân höõu, maø cuõng chaúng thieân taû; khoâng vì theá löïc, giaøu coù maø phaûi a dua, nònh bôï; khoâng vì ngheøo khoù, chaân chaát maø laïi xem khinh deã, coi thöôøng. Thoâng thöôøng chöõ “trung” thöôøng ñöôïc duøng ñeå noùi ñeán : trung vôùi toå quoác, trung vôùi toå chöùc chaân chính, trung vôùi thaày coâ, trung vôùi baïn beø, … vaø thaønh thaät vôùi moïi ngöôøi, tröø phi ñoái vôùi nhöõng keû aùc ñoäc, xaáu xa thì giöõ kín trong loøng ñöøng loä ra cho hoï bieát, maø nguy hieåm ñeán mình.
7. HIEÁU : laø söï hieáu thaûo ñoái oâng baø, cha meï cuûa cuoäc ñôøi thöôøng, neáu laø ngöôøi coù Ñaïo (hay coù tín ngöôõng daân gian) thì phaûi luoân nhôù ôn hai Ñaáng Cha Trôøi * Meï Ñaát; ngoaøi ra coøn nhôù ôn hai Ñaáng Cha * Meï sinh ra noøi gioáng cuûa mình (daân toäc VN coù Cha Laïc-Long-Quaân * Meï AÂu-Cô).
8. ÑEÅ : laø söï thoûa hieäp, thöông löôïng, thuaän hoøa, … ñeå coù keát quaû thôm thaûo vôùi nhau. Töø vieäc caù nhaân, gia ñình, ñeán xaõ hoäi, quoác gia daân toäc ñieàu phaûi neân thuaän thaûo vôùi nhau, goïi laø ñoaøn keát, tieán ñeán ñaïi ñoaøn keát thì môùi coù ñöôïc söùc maïnh toång hôïp ñi ñeán thaønh coâng, roài ñaïi thaønh coâng.
9. LIEÂM : laø khoâng tham lam, laø trong saïch, cuûa phi nghóa khoâng duøng, tuyeät ñoái khoâng buoân baùn, taøng tröõ, hay bao che cho nhöõng keû xaáu laøm ñieàu phi phaùp duø vieäc ñoù coù sieâu lôïi nhuaän. Lôïi loäc naøo maø chính do söùc lao ñoäng mình laøm neân thì xöùng ñaùng ñöôïc söû duïng; ngöôïc laïi taøi saûn do ngöôøi khaùc laøm neân maø chieám ñoaït laø keû baát löông, thì laøm sao lieâm chính, lieâm khieát ñöôïc.
10. SÆ : laø söï töï troïng, neáu lôõ laøm vieäc gì sai thì phaûi nhaän loãi vaø bieát phuïc thieän, coù nghóa laø khoâng taùi phaïm vieäc loãi aáy nöõa. Neáu khoâng bieát töï troïng töùc laø khoâng bieát xaáu hoå. Trong ñôøi soáng xaõ hoäi, cuõng coù haïng ngöôøi coù loãi, hoaëc coù toäi nhöng vaãn khoâng bieát hoái caõi, aên naên maø coøn ñoå truùt cho ngöôøi khaùc, ñoù laø loaïi gian aùc voâ lieâm sæ vaäy.
11. TRINH : laø söï trong traéng, laø trinh tieát. Phuï nöõ coù choàng thì phaûi tuøng choàng, neáu choàng coù baän vieäc nöôùc non, hoaëc ñi laøm ôû phöông xa thì ngöôøi vôï phaûi giöõ gìn yù töù, neát na, coøn goïi laø baêng trinh. Coù caâu :
“Ngaøy anh xa vaéng, em khoâng trang ñieåm ñôïi chôø … “ Vaø ngöôïc laïi, ñaøn oâng cuõng phaûi giöõ moät loøng, moät daï duø bieát raèng xung quanh mình cuõng raát nhieàu caùm doã.
12. COÂNG : töùc laø vieäc laøm, maø heã muoán coù vieäc laøm oån ñònh thì phaûi coù ngheà nghieäp chuyeân moân. Coù laøm ñöôïc nhö vaäy thì naêng suaát lao ñoäng cuûa mình boû ra laø quí giaù, nhaát laø veà phöông dieän thôøi gian vaø taøi chính, seõ khoâng yû laïi vaøo taøi saûn, cuûa caûi cuûa ngöôøi khaùc. Vaø chæ coù keû khoâng chòu khoù laøm vieäc, ngoài maùt aên baùt vaøng hay aên khoâng ngoài roài, chính laø keû xaáu, boïn baát löông vaäy.
13. NGOÂN : laø lôøi noùi, töùc laø khi môû mieäng ra thì ngöôøi thöông keû meán, coù nghóa laø khi muoán noùi moät caâu gì thì phaûi caân nhaéc, kyõ löôõng, traùnh maát loøng ngöôøi khaùc; ngoaïi tröø nhöõng keû xoâ boà, khoâng bieát nghe lôøi hay leõ phaûi. Ngöôøi xöa coù daïy : “Noùi laø baïc, khoâng noùi laø vaøng”, nhöng ngaøy nay ñöôïc boå sung : “Noùi lôøi toát ñeïp, giuùp ñôõ vaø höõu ích cho moïi ngöôøi chính laø kim cöông vaäy”.
14. DUNG : laø neùt ñeïp. Laøm ñeïp (trang ñieåm, aên maëc, … ) moät caùch nheï nhaøng khi tieáp xuùc vôùi moïi ngöôøi laø toân troïng chính mình, töùc dung nhan töï nhieân, coù nghóa khoâng dieâm duùa, loá laêng, laõng phí, laø dung vaäy.
15. HAÏNH : töùc laø neát na, heã dung laø neùt ñeïp ôû beân ngoaøi thì haïnh laø caùi neát toát aån beân trong. Coù caâu : “caùi neát ñaùnh cheát caùi ñeïp”, nghóa laø coù ngöôøi ngoaïi hình thaät laø dieãm kieàu, loäng laãy nhöng taùnh neát khoâng ñaøng hoaøng, thì caùi ñeïp aáy vaãn khoâng coù giaù trò, ñoù laø trô treõn. Veà chöõ “haïnh” coøn coù lôøi leõ mang tính giaùo duïc cao nhö : * “AÊn coi noài, ngoài coi höôùng”, * hay “Ngoaïi maïo baát caàn nhö myõ ngoïc; taâm trung thöôøng thuû tôï kieân kim”, … chöõ taâm ôû ñaây coù nghóa nhö chöõ haïnh vaäy.
15 ñöùc tính vöøa neâu treân, ñoù laø cuûa Ñaïo laøm ngöôøi, nhöng neáu ai maø thöôøng haèng gìn giöõ vaø thöïc hieän ñöôïc, thì coù khaùc naøo laø moät vò Thaùnh hay moät nhaø Hieàn trieát vaäy.
Ñaïo laøm ngöôøi hay Nhôn ñaïo luoân laáy caùc ñöùc tính sau ñaây laøm khuoân vaøng, thöôùc ngoïc. Ñoù laø 15 ñöùc tính, nhö : nhaân, nghóa, leã, trí, tín (Nguõ thöôøng), trung, hieáu, ñeå, lieâm, sæ, trinh, vaø coâng, ngoân, dung, haïnh (Töù ñöùc).
1. NHAÂN : laø khoâng chæ laø loøng thöông ngöôøi, maø coøn laø loøng töø bi ñoái vôùi vaïn vaät, vaø luoân quyù troïng söï soáng.
2. NGHÓA : laø laøm vieäc thuaän theo leõ phaûi, coù tröôùc coù sau, coù thuûy coù chung; vaø luoân khoâng queân ôn ngöôøi töøng cöu mang hay giuùp ñôõ mình duø laø moät vieäc nhoû nhaát baèng tinh thaàn hay vaät chaát moät caùch chaân chính. Ngoaøi ra, “nghóa” laø thaáy ngöôøi hoaïn naïn, nguy hieåm, … thì töï nguyeän giuùp ñôõ khoâng ñieàu kieän, chính laø nghóa cöû cao ñeïp vaäy.
3. LEÃ : laø söï cung kính thaät söï, bieát vaâng lôøi ngöôøi beà treân moät caùch chaân chính, neáu beà treân lôõ khoâng laøm vöøa yù mình thì cuõng khoâng ñöôïc voâ pheùp, maø phaûi kheùo leùo, nheï nhaøng trong lôøi noùi, coù ñöôïc nhö vaäy môùi goïi laø leã ñoä.
4. TRÍ : laø söï saùng suoát. Bôûi vaäy chöõ “trí” ñöôïc phaân ra 2 loaïi : * Trí tueä : töùc khoân ngoan (sage), * Trí xaõo : töùc ranh ma (malin).
5. TÍN : laø söï tin töôûng, coøn goïi laø uy tín hay tín nhieäm. Tuy nhieân, khoâng neân nheï daï caû tin. Chöõ tín ôû ñaây coù nghóa laø : “khi ta höùa vôùi ai ñieàu gì, thì mình phaûi nhôù lôøi höùa aáy, vaø haõy gaéng thöïc hieän cho baèng ñöôïc”, khoâng neân höùa vôùi ai ñieàu chi roài laïi boäi tín, hoaëc traùo trôû. Ñoù laø moät vieäc toäi loãi, tröø phi vì leõ gì ñoù (quaù baän roän chaúng haïn) maø ta queân thì phaûi xin loãi ngöôøi vaø taùi thöïc thi lôøi höùa aáy.
6. TRUNG : laø söï trung thaønh, trung hoøa, trung dung, … coù nghóa laø khoâng thieân höõu, maø cuõng chaúng thieân taû; khoâng vì theá löïc, giaøu coù maø phaûi a dua, nònh bôï; khoâng vì ngheøo khoù, chaân chaát maø laïi xem khinh deã, coi thöôøng. Thoâng thöôøng chöõ “trung” thöôøng ñöôïc duøng ñeå noùi ñeán : trung vôùi toå quoác, trung vôùi toå chöùc chaân chính, trung vôùi thaày coâ, trung vôùi baïn beø, … vaø thaønh thaät vôùi moïi ngöôøi, tröø phi ñoái vôùi nhöõng keû aùc ñoäc, xaáu xa thì giöõ kín trong loøng ñöøng loä ra cho hoï bieát, maø nguy hieåm ñeán mình.
7. HIEÁU : laø söï hieáu thaûo ñoái oâng baø, cha meï cuûa cuoäc ñôøi thöôøng, neáu laø ngöôøi coù Ñaïo (hay coù tín ngöôõng daân gian) thì phaûi luoân nhôù ôn hai Ñaáng Cha Trôøi * Meï Ñaát; ngoaøi ra coøn nhôù ôn hai Ñaáng Cha * Meï sinh ra noøi gioáng cuûa mình (daân toäc VN coù Cha Laïc-Long-Quaân * Meï AÂu-Cô).
8. ÑEÅ : laø söï thoûa hieäp, thöông löôïng, thuaän hoøa, … ñeå coù keát quaû thôm thaûo vôùi nhau. Töø vieäc caù nhaân, gia ñình, ñeán xaõ hoäi, quoác gia daân toäc ñieàu phaûi neân thuaän thaûo vôùi nhau, goïi laø ñoaøn keát, tieán ñeán ñaïi ñoaøn keát thì môùi coù ñöôïc söùc maïnh toång hôïp ñi ñeán thaønh coâng, roài ñaïi thaønh coâng.
9. LIEÂM : laø khoâng tham lam, laø trong saïch, cuûa phi nghóa khoâng duøng, tuyeät ñoái khoâng buoân baùn, taøng tröõ, hay bao che cho nhöõng keû xaáu laøm ñieàu phi phaùp duø vieäc ñoù coù sieâu lôïi nhuaän. Lôïi loäc naøo maø chính do söùc lao ñoäng mình laøm neân thì xöùng ñaùng ñöôïc söû duïng; ngöôïc laïi taøi saûn do ngöôøi khaùc laøm neân maø chieám ñoaït laø keû baát löông, thì laøm sao lieâm chính, lieâm khieát ñöôïc.
10. SÆ : laø söï töï troïng, neáu lôõ laøm vieäc gì sai thì phaûi nhaän loãi vaø bieát phuïc thieän, coù nghóa laø khoâng taùi phaïm vieäc loãi aáy nöõa. Neáu khoâng bieát töï troïng töùc laø khoâng bieát xaáu hoå. Trong ñôøi soáng xaõ hoäi, cuõng coù haïng ngöôøi coù loãi, hoaëc coù toäi nhöng vaãn khoâng bieát hoái caõi, aên naên maø coøn ñoå truùt cho ngöôøi khaùc, ñoù laø loaïi gian aùc voâ lieâm sæ vaäy.
11. TRINH : laø söï trong traéng, laø trinh tieát. Phuï nöõ coù choàng thì phaûi tuøng choàng, neáu choàng coù baän vieäc nöôùc non, hoaëc ñi laøm ôû phöông xa thì ngöôøi vôï phaûi giöõ gìn yù töù, neát na, coøn goïi laø baêng trinh. Coù caâu :
“Ngaøy anh xa vaéng, em khoâng trang ñieåm ñôïi chôø … “ Vaø ngöôïc laïi, ñaøn oâng cuõng phaûi giöõ moät loøng, moät daï duø bieát raèng xung quanh mình cuõng raát nhieàu caùm doã.
12. COÂNG : töùc laø vieäc laøm, maø heã muoán coù vieäc laøm oån ñònh thì phaûi coù ngheà nghieäp chuyeân moân. Coù laøm ñöôïc nhö vaäy thì naêng suaát lao ñoäng cuûa mình boû ra laø quí giaù, nhaát laø veà phöông dieän thôøi gian vaø taøi chính, seõ khoâng yû laïi vaøo taøi saûn, cuûa caûi cuûa ngöôøi khaùc. Vaø chæ coù keû khoâng chòu khoù laøm vieäc, ngoài maùt aên baùt vaøng hay aên khoâng ngoài roài, chính laø keû xaáu, boïn baát löông vaäy.
13. NGOÂN : laø lôøi noùi, töùc laø khi môû mieäng ra thì ngöôøi thöông keû meán, coù nghóa laø khi muoán noùi moät caâu gì thì phaûi caân nhaéc, kyõ löôõng, traùnh maát loøng ngöôøi khaùc; ngoaïi tröø nhöõng keû xoâ boà, khoâng bieát nghe lôøi hay leõ phaûi. Ngöôøi xöa coù daïy : “Noùi laø baïc, khoâng noùi laø vaøng”, nhöng ngaøy nay ñöôïc boå sung : “Noùi lôøi toát ñeïp, giuùp ñôõ vaø höõu ích cho moïi ngöôøi chính laø kim cöông vaäy”.
14. DUNG : laø neùt ñeïp. Laøm ñeïp (trang ñieåm, aên maëc, … ) moät caùch nheï nhaøng khi tieáp xuùc vôùi moïi ngöôøi laø toân troïng chính mình, töùc dung nhan töï nhieân, coù nghóa khoâng dieâm duùa, loá laêng, laõng phí, laø dung vaäy.
15. HAÏNH : töùc laø neát na, heã dung laø neùt ñeïp ôû beân ngoaøi thì haïnh laø caùi neát toát aån beân trong. Coù caâu : “caùi neát ñaùnh cheát caùi ñeïp”, nghóa laø coù ngöôøi ngoaïi hình thaät laø dieãm kieàu, loäng laãy nhöng taùnh neát khoâng ñaøng hoaøng, thì caùi ñeïp aáy vaãn khoâng coù giaù trò, ñoù laø trô treõn. Veà chöõ “haïnh” coøn coù lôøi leõ mang tính giaùo duïc cao nhö : * “AÊn coi noài, ngoài coi höôùng”, * hay “Ngoaïi maïo baát caàn nhö myõ ngoïc; taâm trung thöôøng thuû tôï kieân kim”, … chöõ taâm ôû ñaây coù nghóa nhö chöõ haïnh vaäy.
15 ñöùc tính vöøa neâu treân, ñoù laø cuûa Ñaïo laøm ngöôøi, nhöng neáu ai maø thöôøng haèng gìn giöõ vaø thöïc hieän ñöôïc, thì coù khaùc naøo laø moät vò Thaùnh hay moät nhaø Hieàn trieát vaäy.